Sektörel Sözlük

Altın, gümüş, döviz, sarrafiye ve kuyumculuk sektöründe kullanılan terimleri bu sözlükte bulabilirsiniz. Ayar, milyem, has altın, ons, parite, döviz kuru, sarrafiye, Cumhuriyet altını ve kuyumculukta kullanılan diğer kavramların anlamlarını inceleyebilirsiniz.

A

Ağırlık: Bir altın, gümüş veya mücevher ürününün gram cinsinden kütlesidir. Fiyatlandırma, stok takibi ve has hesabının temel değişkenlerinden biridir.

Akçe: Osmanlı döneminde uzun süre kullanılan gümüş sikke ve para birimidir.

Alaşım: Bir ana metale farklı özellikler kazandırmak amacıyla başka metallerin eklenmesiyle oluşan karışımdır. Kuyumculukta altının sertliğini, rengini ve ayarını değiştirmek için kullanılır.

Alış: Bir işletmenin veya piyasa katılımcısının belirli bir kıymetli madeni ya da dövizi satın almak için verdiği fiyattır.

Alış Fiyatı: Döviz, altın veya başka bir finansal ürünün piyasa tarafından satın alındığı fiyatı ifade eder.

Alış-Satış Makası: Bir ürünün alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farktır. Piyasa likiditesi ve işlem koşullarına göre değişebilir.

Altın: Kimyasal simgesi Au olan, kolay işlenebilen ve oksitlenmeye karşı dirençli kıymetli metaldir. Kuyumculukta, yatırım ürünlerinde ve kıymetli maden ticaretinde kullanılır.

Altın Kaplama: Başka bir metal yüzeyinin ince bir altın tabakasıyla kaplanması işlemidir.

Antika Altın: Yaşı, üretim dönemi, işçiliği veya tarihî niteliği nedeniyle koleksiyon değeri taşıyabilen eski altın eşya ve ürünler için kullanılan genel ifadedir.

Ata Altını: Halk arasında Cumhuriyet altınının sikke/meskûk grubuna verilen yaygın isimdir. Birlik tipinin nominal ağırlığı 7,216 gramdır.

Au: Altın elementinin kimyasal simgesidir. Latince Aurum kelimesinden gelir.

Ayar: Altının saflık derecesini 24 birim üzerinden ifade eden sistemdir. 24 ayar saf veya safa çok yakın altını; 22 ayar yaklaşık 916,6 milyemi; 18 ayar 750 milyemi; 14 ayar ise 585 milyemi ifade eder.

Ayar Damgası: Kıymetli metal ürün üzerinde ayar veya üretici gibi bilgileri göstermek amacıyla kullanılan damgadır.

Ayar Evi: Değerli madenlerin saflık derecesinin analiz edildiği ve ayar kontrollerinin gerçekleştirildiği uzman işletme veya laboratuvardır.

Ayar Suyu: Mihenk taşıyla yapılan geleneksel ayar testlerinde kullanılan farklı derişimlerdeki asit çözeltilerinin genel adıdır.

B

Bakır: Kimyasal simgesi Cu olan metaldir. Altın alaşımlarında sertlik ve renk elde etmek amacıyla kullanılabilir.

Baget: Dikdörtgen ve uzun forma sahip, basamaklı fasetlerle işlenen değerli taş kesim biçimidir.

Beşibiryerde: Geleneksel olarak birden fazla altın parçanın bir araya getirilmesiyle oluşturulan ve özellikle düğünlerde kullanılan ziynet grubudur.

Beşlik Altın: Cumhuriyet altını ailesinin büyük boylarından biridir. Ziynet ve sikke türlerinin nominal ağırlıkları birbirinden farklıdır.

Beyaz Altın: Altının beyaz renk veren metallerle alaşımlanmasıyla elde edilen altın türüdür. Mücevherlerde yüzeye ayrıca rodyum kaplama uygulanabilir.

Bilezik: Bileğe takılan açık veya kapalı formdaki takıdır. Türkiye'de özellikle 22 ayar altın bilezikler hem ziynet hem de tasarruf amacıyla yaygın kullanılır.

Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası: Altın, gümüş ve diğer belirli kıymetli madenlerin organize piyasa yapısı içerisinde işlem gördüğü Borsa İstanbul piyasasıdır.

Burma: Tel veya şeritlerin bükülerek örgülü görünüm oluşturduğu takı üretim biçimidir. Özellikle bileziklerde yaygındır.

C

Carat: Değerli taşların ağırlığını ifade eden ölçü birimidir. 1 metrik karat 0,20 grama eşittir. Altın saflığını ifade eden ayar kavramıyla karıştırılmamalıdır.

Cila: Takı yüzeyindeki ince çizikleri azaltmak ve yüzeye parlaklık kazandırmak amacıyla yapılan son yüzey işlemidir.

Cumhuriyet Altını: Devlet güvencesi altında Darphane tarafından üretilen 22 ayar altınlardır. Cumhuriyet altınları sikke ve ziynet olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Cüruf: Ergitme sırasında metalden ayrılan oksit, yabancı madde ve yardımcı maddelerin oluşturduğu artık tabakadır.

Ç

Çapraz Kur: İki para birimi arasındaki kurun başka bir ortak para birimi üzerinden hesaplanmasıdır.

Çarşı Fiyatı: Kapalıçarşı ve serbest piyasa ticaretinde alıcı ve satıcıların işlemleri sonucunda oluşan piyasa fiyatını ifade eden yaygın sektör kullanımıdır.

Çeyrek Altın: Cumhuriyet altını ailesinin en yaygın küçük boylarından biridir. Ziynet çeyrek 1,754 gram, sikke/meskûk çeyrek ise 1,804 gram nominal ağırlıktadır.

Çift: Küpe gibi iki parçadan oluşan ürünlerde kullanılan stok ve satış birimidir.

D

Damga: Ürün üzerinde üretici, ayar, kurum veya standarda ilişkin bilgileri göstermek amacıyla kullanılan işarettir.

Darphane: Türkiye'de madeni para, Cumhuriyet altını ve çeşitli resmî ürünleri üreten kamu kurumudur. Cumhuriyet altınlarının yasal üreticisidir.

Darp: Metal üzerine kalıp yardımıyla desen, yazı veya işaret basılması işlemidir.

Değerli Maden: Altın, gümüş ve platin grubu metaller gibi ekonomik değeri yüksek metalleri ifade eden genel terimdir.

Döviz: Bir ülkenin para biriminin başka ülkeler açısından yabancı para niteliğindeki karşılığıdır. Sektörde USD ve EUR başta olmak üzere yabancı para işlemleri için kullanılır.

Döviz Alış: Bir döviz bürosu, banka veya piyasa katılımcısının yabancı parayı satın aldığı fiyatı ifade eder.

Döviz Satış: Bir döviz bürosu, banka veya piyasa katılımcısının yabancı parayı sattığı fiyatı ifade eder.

Döviz Kuru: Bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değeridir.

Döküm: Eritilmiş metalin hazırlanmış bir kalıba dökülerek istenen parçanın elde edilmesi işlemidir.

E

Efektif: Banknot şeklindeki yabancı parayı ifade eder. Döviz piyasasında efektif alış ve efektif satış fiyatları ayrıca gösterilebilir.

Elektrum: Doğal veya yapay olarak oluşabilen altın-gümüş alaşımı için kullanılan tarihî metalurji terimidir.

Elektroliz: Elektrik akımı kullanılarak metal kaplama veya arıtma yapılmasına dayanan elektrokimyasal işlemdir.

Elmas: Karbonun kristal formundan oluşan ve yüksek sertliğiyle bilinen değerli taştır.

Ergitme: Metal veya alaşımın yeterli sıcaklığa çıkarılarak sıvı hâle getirilmesi işlemidir.

EUR/TL: Bir Euro'nun Türk lirası cinsinden piyasa değerini gösteren döviz paritesidir.

EUR/USD: Bir Euro'nun kaç ABD doları değerinde olduğunu gösteren uluslararası döviz paritesidir.

F

Faset: Değerli taş yüzeyinde ışığı yansıtmak amacıyla belirli açılarla oluşturulan düz ve parlatılmış yüzeylerin her biridir.

Fason İmalat: Üretimin tamamının veya belirli aşamalarının başka bir atölye ya da üretici tarafından gerçekleştirilmesidir.

Fire: Üretim, tamir veya işleme sırasında teorik miktarla fiilen kalan kıymetli maden miktarı arasındaki kayıptır.

G

Gram Altın: Belirli gramajlarda, genellikle yüksek saflıkta rafineriler tarafından üretilen yatırım amaçlı altın ürünlerinin yaygın adıdır.

Gram Has: Bir gram saf altın karşılığını ifade eden sektör kullanım biçimidir.

Granül: Eritilmiş metalin küçük taneler hâline getirilmiş biçimidir. Alaşım hazırlama ve yeniden eritme işlemlerinde kullanılabilir.

Gremse: Halk arasında özellikle iki buçukluk ziynet altını için kullanılan yaygın isimlerden biridir.

Gümüş: Kimyasal simgesi Ag olan beyaz renkli kıymetli metaldir. Kuyumculuk, yatırım, sanayi ve süs eşyalarında kullanılır.

Gümüş 925: Binde 925 oranında gümüş içeren alaşımdır. Uluslararası kullanımda Sterling Silver olarak da bilinir.

Gümüş 999: Binde 999 saflığa sahip, safa yakın gümüşü ifade eder.

Gümüş Ayarı: Bir gümüş alaşımında bulunan saf gümüş oranının binde cinsinden ifadesidir.

Gümüş Ons: Uluslararası piyasalarda gümüş fiyatının yaygın olarak ifade edildiği troy ons bazlı fiyatlamadır.

H

Hadde: Metal külçe, çubuk veya levhayı merdaneler arasından geçirerek inceltmeye ve şekillendirmeye yarayan makine ve işlemdir.

Has: Kuyumculuk ticaretinde bir ürünün içerdiği saf altın karşılığını ifade eden terimdir.

Has Altın: Ticari kullanımda saf veya safa çok yakın altını ifade eder. Rafine altınlarda 995 ve 999,9 milyem gibi saflıklar yaygındır.

Has Hesabı: Bir altın ürününün ağırlığı ile saflık oranının çarpılmasıyla ürünün içerdiği saf altın miktarının hesaplanmasıdır. Örneğin 10 gram × 0,585 = 5,85 gram has.

Has TL: Bir gram saf altının Türk lirası cinsinden piyasa değerini ifade eden sektör kullanımıdır.

Hurda Altın: Kırılmış, eski, kullanılmış veya yeniden üretime girecek altın ürünlerinin genel adıdır. Ayar analizi sonrasında rafinaj veya yeniden üretimde değerlendirilebilir.

İ

İki Buçukluk: Cumhuriyet altını ailesinde birlik altının 2,5 katı nominal sınıftır. Ziynet türü 17,540 gram, sikke türü 18,040 gram nominal ağırlıktadır.

İşçilik: Bir takının tasarım, üretim, mıhlama, cila ve benzeri emek ve üretim süreçlerinin fiyat karşılığıdır.

K

Kapalıçarşı: İstanbul'daki tarihî ticaret merkezi. Altın, döviz ve kuyumculuk ticaretinin Türkiye'deki önemli merkezlerinden biridir.

Kaplama: Bir metal yüzeyinin altın, gümüş veya rodyum gibi başka bir metal tabakasıyla kaplanması işlemidir.

Karat: Değerli taşların ağırlık birimidir. Bir metrik karat 0,20 grama eşittir.

Kur: Bir para biriminin başka bir para birimi karşısındaki değerini ifade eder.

Kur Makası: Bir dövizin alış ve satış kurları arasındaki farktır.

Külçe: Kıymetli metalin standart veya üretim amaçlı kalıba dökülerek blok ya da çubuk biçimine getirilmiş hâlidir.

Külçe Altın: Rafine edilmiş altının belirli ağırlık ve saflık standartlarında külçe biçiminde üretilmiş hâlidir.

Külçe Gümüş: Rafine edilmiş gümüşün yatırım veya üretim amacıyla standart külçe formunda hazırlanmış hâlidir.

Kuyumcu: Değerli maden ve taşlardan üretilen ürünleri yapan, satan, tamir eden veya bunların ticaretini gerçekleştiren kişi ya da işletmedir.

Kuyumculuk: Değerli maden ve taşların üretim, tasarım, işleme, tamir ve ticaret süreçlerini kapsayan zanaat ve sektörün genel adıdır.

L

Lehim: Metal parçaların, ana parçalar tamamen eritilmeden daha düşük ergime sıcaklığına sahip bir metal veya alaşım kullanılarak birleştirilmesi işlemidir.

Likidite: Bir varlığın önemli fiyat değişimine neden olmadan hızlı biçimde alınıp satılabilme derecesini ifade eder.

Lup: Taş, damga, mıhlama ve yüzey ayrıntılarını incelemek için kullanılan büyüteçtir.

M

Makas: Alış ve satış fiyatı arasındaki fark için sektör içinde kullanılan kısa ifadedir.

Meskûk: Darbedilmiş veya basılmış para anlamındaki tarihî terimdir. Cumhuriyet altınlarının sikke grubunun resmî ve tarihî adlandırmalarından biridir.

Mıhlama: Değerli veya süs taşlarının metal montür üzerine farklı tekniklerle sabitlenmesi işlemlerinin genel adıdır.

Mihenk Taşı: Altının yüzeye sürtülmesiyle oluşan izin ayar asitleri veya karşılaştırma yöntemleriyle incelendiği koyu renkli test taşıdır.

Milyem: Değerli metal saflığını binde üzerinden ifade eden sistemdir. 1000 milyem teorik saf metali, yaklaşık 916,6 milyem 22 ayarı, 750 milyem 18 ayarı ve 585 milyem 14 ayarı ifade eder.

Montür: Bir taşın yerleştirildiği metal gövde veya yuva sistemidir.

Mücevher: Değerli metal, değerli veya yarı değerli taş ve nitelikli işçilik içeren ziynet eşyalarının genel adıdır.

N

Nikel: Kimyasal simgesi Ni olan metal. Çeşitli alaşımlarda ve bazı beyaz renkli metal alaşımlarında kullanılabilir.

Nominal Değer: Bir para, sikke veya finansal aracın üzerinde belirtilen itibari değerdir.

Nümismatik: Para, sikke, madalya ve benzeri nesnelerin tarihi ve sınıflandırılmasıyla ilgilenen çalışma alanıdır.

O

Ons: Uluslararası kıymetli maden piyasalarında kullanılan troy ons ağırlık birimidir. Bir troy ons yaklaşık 31,1035 gramdır.

Ons Altın: Altının uluslararası piyasalardaki troy ons bazlı fiyatını ifade eder ve çoğunlukla ABD doları üzerinden takip edilir.

Ons Gümüş: Gümüşün uluslararası piyasalardaki troy ons bazlı fiyatını ifade eder.

Ö

Özgül Ağırlık Testi: Bir metal veya taşın yoğunluk özelliklerinden yararlanılarak türü veya saflığı hakkında değerlendirme yapılmasına yardımcı olan test yöntemidir.

P

Paladyum: Platin grubu metallerden biridir. Mücevher, sanayi ve çeşitli alaşımlarda kullanılır.

Parite: İki para biriminin birbirine karşı değerini ifade eden orandır. EUR/USD gibi döviz çiftleri parite olarak takip edilir.

Pırlanta: Elmasın kesilip parlatılarak mücevherde kullanılan biçimidir. Türkiye'de terim çoğunlukla yuvarlak brilliant kesim elmasla özdeşleşmiştir.

Platin: Kimyasal simgesi Pt olan, yoğun ve korozyona dayanıklı kıymetli metaldir.

Pota: Altın, gümüş ve diğer metallerin yüksek sıcaklıkta eritildiği ısıya dayanıklı kaptır.

R

Rafineri: Hurda, dore veya farklı saflıktaki kıymetli metalleri arıtarak yüksek saflığa ulaştıran ve standart ürünlere dönüştürebilen tesistir.

Rafineri Altını: Rafineriler tarafından belirli ağırlık ve saflık standartlarında üretilen rafine altın ürünlerini ifade eden genel kullanımdır.

Ramat: Atölye tozu, cila artığı, filtre, tezgâh döküntüsü ve benzeri üretim artıklarında bulunan kıymetli madenlerin geri kazanım süreci ve bu malzemenin genel adıdır.

Reşad Altını: Sultan V. Mehmed Reşad dönemine dayanan tasarımıyla bilinen ve kuyumculuk piyasasında işlem gören geleneksel altın türüdür.

Rodaj: Takı yüzeyine elektroliz yöntemiyle rodyum kaplama uygulanmasıdır.

Rodyum: Platin grubunda yer alan parlak ve sert bir metaldir. Mücevherde özellikle yüzey kaplamalarında kullanılır.

S

Saf Altın: Saflığı çok yüksek altını ifade eder. Ticari rafine ürünlerde 995 veya 999,9 milyem gibi saflık dereceleri görülebilir.

Saf Gümüş: Saflığı çok yüksek gümüşü ifade eder. Yüksek saflıktaki yatırım ürünlerinde 999 milyem yaygın bir değerdir.

Sarraf: Tarihsel olarak altın, gümüş, para, sikke ve kambiyo işlemlerinde uzmanlaşmış kişi için kullanılan terimdir.

Sarrafiye: Kuyumculuk ticaretinde ziynet, sikke ve çeşitli eski veya yeni altınların alım-satım grubunu ifade eden sektör terimidir.

Satış: Bir işletmenin döviz veya kıymetli madeni karşı tarafa vermek için sunduğu fiyat tarafını ifade eder.

Serbest Piyasa: Fiyatların piyasa katılımcılarının arz ve talebi doğrultusunda oluştuğu piyasa yapısını ifade eden genel terimdir.

Sikke: Yetkili otorite tarafından belirli ağırlık, ayar ve işaretlerle basılmış metal paradır. Kıymetli maden sikkeleri yatırım ve koleksiyon amacıyla da kullanılabilir.

Spot: Bir varlığın güncel piyasa fiyatı üzerinden yapılan ve standart piyasa uygulamasındaki yakın teslimi esas alan işlem türünü ifade eder.

Sterling Gümüş: Binde 925 saflıkta gümüş alaşımıdır.

Ş

Şaloma: Lehimleme, tavlama ve çeşitli ısıl işlemlerde kontrollü alev üretmek için kullanılan kuyumcu atölyesi aracıdır.

T

Tam Altın: Halk arasında çoğunlukla birlik Cumhuriyet ziynet altını için kullanılan isimdir. Ziynet birlik altının nominal ağırlığı 7,016 gramdır.

Tavlama: İşleme sırasında sertleşen metalin kontrollü biçimde ısıtılarak yeniden şekillendirilebilir hâle getirilmesi işlemidir.

Tektaş: Tek bir taşın merkezde kullanıldığı mücevher tasarımıdır. Özellikle yüzüklerde yaygındır.

Telkari: İnce altın veya gümüş tellerin kıvrılıp bir araya getirilmesiyle dantel benzeri desenlerin oluşturulduğu geleneksel kuyumculuk tekniğidir.

Tolerans: Bir ürünün hedef ağırlık, ölçü veya ayar değerinden kabul edilebilir sapma miktarıdır.

Tombak: Osmanlı metal sanatında özellikle bakır ve bakır alaşımlı eşyanın altınla kaplandığı geleneksel teknik ve bu yöntemle üretilen eşya için kullanılan terimdir.

Troy Ons: Kıymetli metallerin uluslararası ağırlık ölçüsüdür. Bir troy ons yaklaşık 31,1035 gramdır.

U

USD/TL: Bir ABD dolarının Türk lirası cinsinden değerini gösteren döviz kurudur.

USD/EUR: ABD doları ile Euro arasındaki değer ilişkisini ifade eden döviz çiftidir. Piyasalarda daha yaygın kotasyon EUR/USD biçimindedir.

V

Vade: Bir ödeme veya finansal işlemin tamamlanacağı gelecekteki tarihi veya süreyi ifade eder.

Vade Farkı: Vadeli bir işlemde peşin fiyat ile vadeli fiyat arasında oluşan ek bedeli ifade eder.

Valör: Bir döviz veya finansal işlemin hesaplara fiilen geçtiği ve ekonomik olarak yürürlüğe girdiği tarihi ifade eder.

Varak: Altın veya gümüşün çok ince yaprak hâline getirilmiş biçimidir.

Y

Yarım Altın: Cumhuriyet altını ailesinde çeyreğin iki katı sınıftır. Ziynet yarım 3,508 gram, sikke/meskûk yarım ise 3,608 gram nominal ağırlıktadır.

Yatırım Altını: Tasarruf veya yatırım amacıyla edinilen külçe, gram altın, sikke ve benzeri altın ürünleri için kullanılan genel ifadedir.

Yolluk: Döküm sırasında erimiş metalin kalıp içindeki modele ulaşmasını sağlayan kanal sistemidir.

Z

Zincir: Birbirine bağlı halka veya özel biçimli parçaların tekrarıyla oluşturulan takı formudur.

Ziynet: Süs ve bezek anlamından gelen, takı amaçlı değerli eşyalar için kullanılan genel terimdir. Cumhuriyet ziynet altınları da bu adla anılır.

Ziynet Altını: Darphane tarafından üretilen Cumhuriyet altınlarının ziynet grubudur. Çeyreklik, yarımlık, birlik, iki buçukluk ve beşlik çeşitleri bulunur.